Frequente, deels oncontroleerbare aandrangincontinentie en een pijnlijk brandend gevoel bij het plassen: een blaasontsteking is zeer onaangenaam – en voor miljoenen vrouwen een steeds weer terugkerende lijdensweg in hun leven. Want bij hen is een blaasontsteking geen eenmalige gebeurtenis.

Die komt namelijk om de paar weken of maanden steeds weer voor, met dezelfde verschijnselen, pijn en beperkingen, waarna ze in veel gevallen hun arts opzoeken en vervolgens antibiotica innemen. En ook wanneer artsen, vrienden en het internet diverse welgemeende adviezen zoals blaasthee geven, echt vermijden kunnen ze een herhaling slechts in de meest zeldzame gevallen.

Nu hebben Duitse wetenschappers echter een volkomen innovatieve aanpak ontdekt, die de miljoenen vrouwen die hieraan lijden nieuwe hoop zou kunnen geven. In dit artikel gaan we dieper op deze aanpak in, waarop men moet letten en wat dit baanbrekende idee voor u kan betekenen.

Een blaasontsteking, ook wel cystitis genoemd, is een in de meeste gevallen door bacteriën veroorzaakte infectie van de urineblaas. Deze bacteriën, meestal Escherichia coli (voor 80 %), maar ook Klebsiella of Pseudomonas aeruginosa, komen bijna altijd van buitenaf door de vaginaopening in de urinebuis en gaan dan omhoog tot in de urineblaas.

Daar veroorzaken ze dan een ontsteking, wat dan weer tot frequente, oncontroleerbare aandrangincontinentie en een pijnlijk brandend gevoel zorgt.

Dat een blaasontsteking juist vaak bij vrouwen voorkomt, ligt overigens aan de verschillende lichaamsbouw van vrouwen en mannen: de afstand tussen urine-uitgang en blaas is bij vrouwen slechts 4 cm lang, terwijl die bij mannen 20 cm lang is, zodat de schadelijke bacteriën een duidelijk kortere weg naar de blaas moeten afleggen, waar ze dan schade kunnen aanrichten.

Maar waarom ontstaat er bij miljoenen vrouwen steeds weer een blaasontsteking, terwijl die bij anderen nooit voorkomt? Om dat te begrijpen, moeten we eerst uitleggen hoe het lichaam zichzelf eigenlijk beschermt tegen de mogelijke verwekkers van een blaasontsteking, de schadelijke bacteriën Escherichia coli, Klebsiella of Pseudomonas aeruginose.

Uit de meest recente onderzoeksresultaten blijkt: het geheim ligt in het zogenoemde vaginale microbioom, dus de natuurlijke gemeenschap van nuttige bacteriën, zoals die in een gezonde vagina aanwezig zijn. Maar wat velen niet weten: hoewel de term ‘microbioom’ vaak met het bacterielandschap in de darm in verband wordt gebracht, zijn er in ons lichaam ook op andere plaatsen nuttige bacteriën, die een belangrijke rol spelen voor ons welzijn.

Enkele voorbeelden zijn de huid, de slijmvliezen en juist ook de schaamstreek.

Het gezonde vaginale microbioom bestaat, net zoals dat in de darm, uit verschillende bacteriestammen. Juist in de laatste jaren hield het wetenschappelijk onderzoek zich vooral bezig met deze bacteriën. Daarbij analyseerden onderzoekers met behulp van de modernste methoden, zoals de 16S rRNA-gebaseerde gensequentiëring, de vaginale microbiomen van duizenden vrouwen.

Zij concludeerden dat elk vaginaal microbioom net zo uniek is als een vingerafdruk – en net zo veelzijdig. Want terwijl sommige bacteriesoorten bij de grote meerderheid van de vrouwen in het vaginale microbioom te vinden zijn, werden andere bij minder dan één procent van de onderzochte monsters waargenomen!

Toen de onderzoekers ten slotte het verband tussen het vaginale microbioom en een steeds terugkerende blaasontsteking onderzochten, werden er baanbrekende resultaten behaald: bij onderzoeken op meerdere continenten konden wetenschappers eenduidig aantonen dat deze nuttige bacteriën een doorslaggevende rol spelen bij het voorkomen van blaasontsteking, omdat ze het binnendringen van schadelijke ziektekiemen, zoals Escherichia coli, voorkomen of de groei ervan blijvend remmen.

Zo vergeleken Takanori Sekito en Koichiro Wada van de universiteit in Okayama universiteit in Japan het vaginale microbioom van een groep gezonde vrouwen met dat van een groep vrouwen met terugkerende blaasontsteking.

Het resultaat: het vaginale microbioom van vrouwen met terugkerende blaasontsteking verschilt duidelijk van dat van andere vrouwen. Bij vrouwen die al lang niet meer werden geplaagd door een blaasontsteking, domineren bacteriestammen van de lactobacillensoort (ook melkzuurbacteriën genoemd) het vaginale microbioom – het microbioom bestaat voor meer dan 90% uit deze bacteriën. Interessant genoeg is het daarbij echter nooit dezelfde lactobacillenstam die domineert.

Het gaat eerder om verschillende stammen, bijvoorbeeld de familie Lactobacillus crispatus (6 verschillende stammen) of Lactobacillus gasseri (3 verschillende stammen) – maar altijd wel om lactobacillen.

Bij vrouwen met terugkerende blaasontsteking waren daarentegen duidelijk minder lactobacillen aanwezig of ze ontbraken zelfs volledig! In plaats daarvan bevatte hun microbioom een hoog aantal Enterobacteriaceae, die met diverse klachten in verband worden gebracht. En bijna nog ernstiger: zelfs bij vrouwen die vroeger geen blaasontsteking hadden, ontstond na een verandering van het bacterielandschap met meer Enterobacteriaceae vaak de eerste blaasontsteking.

De wetenschap was zeer verbluft over deze bevinding: het vaginale microbioom speelt blijkbaar een belangrijke rol bij het voorkomen van een steeds terugkerende blaasontsteking. Maar om op basis daarvan doeltreffende nieuwe behandelingen te ontwikkelen, moest men eerst begrijpen hoe de nuttige lactobacillen het binnendringen van schadelijke bacteriën zoals Escherichia coli precies tegengaan.

Onderzoekers op alle continenten gingen ijverig aan het werk om dit verband nader te belichten. De afgelopen jaren werden er daarom veel onderzoeken uitgevoerd, waarbij bleek dat diverse specifieke lactobacillenstammen zelfs met meerdere mechanismen schadelijke bacteriën terugdringen.

Voor een belangrijke mijlpaal bij het onderzoek van de vraag HOE het vaginale microbioom het ontstaan van een steeds terugkerende blaasontsteking kan verhinderen, zorgde een team onder leiding van Patricia L. Hudson van het Massachusetts General Hospital en Caroline Mitchel van de Harvard University. Zij ontdekten dat het risico op blaasontsteking vooral werd verlaagd door lactobacillen die in het kader van hun glycogeenmetabolisme veel melkzuur produceren.

Want: op deze manier zorgen ze – dankzij het melkzuur – voor een zure omgeving in de schede, die overeenkomt met een gezonde vaginale flora. In een dergelijke zure omgeving wordt de groei van schadelijke bacteriën zoals Escherichia coli aanzienlijk geremd. Het eenduidige inzicht dat dit mechanisme onderbouwt: de lactobacillenstammen die een bijzonder zure omgeving creëerden, waren tegelijkertijd het meest effectief bij het remmen of zelfs voorkomen van de groei van schadelijke bacteriën – bijzonder succesvol bij het creëren van een dergelijke zure omgeving was de Lactobacillus gasseri-familie.

Op deze manier werd het bewijs geleverd dat het behoud van een zure en dus gezonde omgeving in de vagina een doorslaggevende bijdrage kan leveren aan het voorkomen van een steeds terugkerende blaasontsteking.

Een ander mechanisme waardoor enkele lactobacillenstammen blaasontsteking tegengaan, werd o.a. dankzij het werk van het onderzoeksteam Gupta/Stapleton van de Washington University in Seattle bekend. Gupta en Stapleton toonden aan dat de nuttige bacteriën waterstofperoxide produceren, dat eveneens de groei van vele ziekteverwekkende bacteriën zoals Escherichia coli remt of voorkomt.

De reden voor de waterstofperoxideproductie ligt aan de soort nuttige bacteriën: want lactobacillen zijn zogenoemde anaerobe bacteriën, d.w.z. ze hebben geen zuurstof nodig om te leven. In tegendeel, dit kan zelfs schadelijk voor ze zijn. Daarom ‘ontgiften’ ze de zuurstof met behulp van enzymen en vormen dan waterstofperoxide (chemisch H₂O₂).

Omdat waterstofperoxide de groei van schadelijke bacteriën remt, creëren de lactobacillen door dit volledig natuurlijke proces een ander mechanisme, dat bescherming biedt tegen blaasontsteking. Bijzonder duidelijk is de productie van waterstofperoxide overigens bij stammen uit de familie Lactobacillus crispatus, zoals een afzonderlijk onderzoek van Pirje Hütt en Eleni Lapp van de Universiteit Tartu (Estland) kon aantonen.

Een laatste punt dat onder andere door onderzoekers van het Institut für Mikroökologie in Duitsland werd benadrukt, is dat de lactobacillen ook een dicht bacterieveld op de vaginale epitheelcellen kunnen vormen, wanneer ze het vaginale microbioom in voldoende mate domineren. Daarbij kan het aantal bacteriën stijgen tot maar liefst 10 miljard bacteriën per milliliter vaginaal secreet.

Op deze manier bieden ze geen levensruimte aan schadelijke bacteriën, zoals Escherichia coli, zodat deze zich niet kunnen nestelen. Ook zo kunnen de nuttige lactobacillen een ophoping van schadelijke ziektekiemen verhinderen.

Omdat een blaasontsteking vaak zeer onaangenaam en pijnlijk is, zien artsen zich vaak gedwongen om antibiotica voor te schrijven. Op de korte termijn zijn deze ook zeer effectief, omdat ze er meestal in slagen de ziekteverwekker, dus de schadelijke bacteriën in de blaas, te doden.

Het gevolg: een kaalslag in het bacterielandschap, waardoor het weerstandsvermogen van het vaginale microbioom tegen nieuw binnendringende ziektekiemen duidelijk wordt verzwakt en ze zich gemakkelijker kunnen nestelen en een nieuwe infectie veroorzaken.

En bijna nog erger: zoals een team onder leiding van John R. Brannon van de University Nashville/Tennessee in de VS ontdekte, kunnen niet alleen nieuw binnendringende ziektekiemen zich gemakkelijker nestelen. De schadelijke bacteriën Escherichia coli hebben namelijk een bijzonder onaangename eigenschap ontwikkeld: ze dringen door tot in de cellen van het vaginale epitheel en kunnen daar ook een antibioticabehandeling overleven.

Wanneer de antiobioticabehandeling dan wordt gestopt, krijgen deze gevaarlijke bacteriën een bijna vernietigde vaginale flora voorgeschoteld en kunnen ze zich bijna onbeperkt vermeerderen – de optimale voedingsbodem voor weer een nieuwe blaasontsteking.

Veel onderzoekers vragen zich daarom af hoe men de in de laatste jaren verkregen inzichten in de betekenis van het microbioom kan benutten.

Op basis van deze kennis zochten Duitse wetenschappers vervolgens naar een duurzame oplossing voor de genoemde terugkerende infectie. Daarbij werden er geleidelijk drie belangrijke factoren voor een adequaat preparaat vastgesteld: